Erdoğan'ın "Yeni paketi" -Roosevelt'in "New Deal" i...

Altemur KILIÇ

Başbakan Erdoğan,Türkiye’yi teğet geçmeyen dünya mali ve ekonomik krizine karşı teşvik ve istihdam paketini açıkladı. Ayrıntılarına girmeyeceğim, analiz etmek ve hüküm vermek benim haddim değil. Ülke yararları için başarılı olmasını dilemek partizanlık etmeden vatan borcu. Hatta bu “paketin” başarısı iktidarı akçeli ve akçesiz konularda içinde bulunduğu müşkül durumlardan kurtarsa bile. Bu pakette “istihdam” yani işsizliğe karşı çare ve teşvikler baş yeri tutuyor. Doğru olarak artan işsizlik toplumda büyük yaralar açıyor.

Amerika deneyimi
Bu paket bana 1930’lardaki büyük dünya krizinden sonra bundan en çok zarar gören Amerika Birleşik Devletleri’nde Cumhuriyetçi Herbert Hoover’in yerine Cumhurbaşkanı seçilen Demokrat Franklin Delano Roosevelt’in başarılı olan, Amerika’yı bunalımdan kurtaran ve rayları üstüne yeniden oturtan “New Deal” paketini -hareketini- hatırlattı.
Bilmiyorum, Erdoğan paketini hazırlayanlar FDR’nin  “New Deal” hareketinden yararlandılar mı?
Belki faydası olur diye bu hareket hakkındaki ansiklopedik bilgileri aktarıyorum...

New Deal ne demek
Bu hareketin adı “New Deal”, “Yeni Paket”, “Yeni Tavır” veya “Yeni Anlaşma” olarak çevrilebilir. Arması bile vardı ve reklamlarda bazı büyük şirketler bu hareketi desteklediklerini ve katıldıklarını göstermek için sembolünü koydular.
Ancak aleyhtarları da çoktu. Roosevelt onların boy hedefiydi...
Bir karikatür hatırlarım: Cumhuriyetçı oldukları belli bir grup telefonlaşıyorlar; “Bu akşam (New York’taki) Roxy sinemasına gidelim de hep beraber Roosevelt’i yuhalayalım”...

Bir geçiş dönemiydi
New Deal, 1929’da başlayan ve 1939 yılına kadar süren Büyük Bunalım sırasında ABD’de Başkan Franklin D. Roosevelt (1882-1945) tarafından uygulanan ekonomi politikası. Ekonomik bunalım, bilinen ve hatta ABD’de etkin sosyal Darwinizm görüşüyle başarısızları piyasadan çekilmeye zorlayan olumlu bir geçiş evresiydi. Fakat ABD ekonomisini her sektörde gerileten ve üretimi durma noktasına getiren 29 bunalımının sona ermek bilmemesi, piyasanın görünmeyen elinin dengeyi sağlamasını bekleyen o zamanın ezici çoğunlukla liberal olan ekonomist ve siyasetçilerini de çaresiz durumda bırakmıştı. 2 Temmuz 1932’de Demokrat Parti’den adaylığı kabul eden Roosevelt, Amerikan halkına “New Deal” (yeni tavır, yeni anlaşma, yeni iş, yeni dirlik diye çevirenler vardır) sözü verdi.

Ülkelerin genel durumu
1932 başkanlık ve kongre seçimlerini kazanan Roosevelt ve partisi gibi, bunalımdan etkilenen bütün sanayi ülkeleri de yeni politikalar uygulamaya çalışıyorlardı. İngiltere planlı ekonomi uygulamaya çalışırken, Nazi Almanyası silahlanma, askere alma ve bayındırlık işlerine girişmişti. Kapitalizmin krizinden etkilenmemiş olan Sovyetler Birliği’nin planlı ekonomisi ilgi çekiyordu. Roosevelt’in bunalıma karşı bir reçetesi yoktu, pragmatik, deneysel hatta çelişen önlemlerle bunalıma karşı mücadele etmeye çalıştı. 1933 Mart’ında iş başına gelen Roosevelt yönetiminde 1920’lerde Wilson yönetimi sırasında görev alan ve yetişen kadrolar iş başına getirildi. Fakirliğin kişisel bir ahlâk çöküntüsü olduğu, tekele karşı olmak fikirlerinden yola çıktılar ve Wilson’un savaş ekonomisi uygulamalarını örnek aldılar. Bazı tedbirlerin çelişmesi ve başarısız olmasına karşılık, New Deal, ABD ekonomi düşüncesi ve toplumsal ekonomik yapısında büyük etki yarattı. New Deal, bir dizi kanun ve bu kanunlarla kurulmuş kurumla yürütüldü. Öncelikle banka ve borsa sistemi düzenlendi. Roosevelt iktidara geldiğinde diğer ülkeler gibi bankaları devletleştirme yoluna gitmeyerek dört gün tatil etti.

Neler yapıldı?
Önceki başkan Hoover yönetimi sırasında hazırlanan hazinenin denetimini getiren yasayı ve federal yardımı kabul etti, banka mevduatları sigortalandı. Altın standardı terk edildi ve özel altın sahipliği yasaklandı. Çok eleştirilen bu uygulamayla piyasaya daha çok para girmesi hedeflenmişti. Ulusal İyileştirme Yasası ve Tarımsal Uyum Yönetimi uygulamaya sokularak üretim yeniden örgütlenmeye çalışıldı. Ulusal İyileştirme Yasası gereği kurulan Ulusal Kalkınma İdaresi, 765 yasal düzenlemeyle haksız rekabeti önlemek, işsizliği azaltmak, asgari ücreti ve çalışma saatlerini düzenlemek, toplu pazarlık hakkını güvence altına almak için çalıştı. Tarımda sübvansiyon ve üretim denetimi başlatıldı. 1935 yılında Yüksek Mahkeme yasayı aşırı yetki verdiği gerekçesiyle iptal etti. Ulusal İyileştirme Yasası ve Tarımsal Uyum Yönetimi büyük sanayicileri ve çiftçileri koruduğu ve kurulan idareler onların denetimine girdiği için eleştiriliyordu. Artan grev ve gösteriler, komünist partinin güçlenmesi, istihdamla birlikte işçi haklarında düzenlemelerle engellenmeye çalışıldı. İşsizlere yiyecek yardımı örgütlenirken, gençlere, yaşlı ve özürlülere iş bulabilmek için federal hükümet kurumlar ve projeler oluşturdu. Sendikacılık desteklendi, toplu iş sözleşmesi yasallaştı, sosyal güvenlik yasası ve işsizlik sigortası çıkartıldı. Çocuklar ve özürlüler için koruma politikası başlatıldı. Yürütülen Mavi Kartal Kampanyası ile saatte 20-40 sent ücret ve haftada 35-40 saat mesai ile çocuk emeğinin yasaklanmasını kabul edenler, “biz, bize düşeni yaptık” anlamında dükkan ve iş yerlerine mavi kartal amblemi astılar ve toplumsal atmosfer yaratılmaya çalışıldı. Tennessee Vadisi Projesi ile güney eyaletleri için sellere karşı ve elektrik üretimi için barajlar yapımı devlet tarafından planlanarak başlatıldı.

Bunalımın bitişi
Bütçe açığı halen ekonomistlerce kabul edilebilir bir uygulama değildi. Roosevelt, Herbert Hoover’a açık nedeniyle saldırmıştı. Keynes, 1934’te ABD’yi ziyaret ettiğinde de bütçe denkliği düşüncesiyle sıcak karşılanmadı. Mayıs 1937 Haziran 1938’de yaşanan resesyona kadar denk bütçe fikri terk edilmedi. Bu tarihte federal hükümet 5 milyar dolar harcama yetkisi alarak Keynesyen kamu harcamaları düşüncesini benimsedi. Büyük Bunalım gene de New Deal değil, başlayan İkinci Dünya Savaşı’nın etkisiyle sona erdi. Keynesyen ekonomi tam uygulamaya savaşla birlikte sokuldu. 1929’da federal harcamalar GSMH’nin % 3’ü iken savaşta üç katına çıkarıldı, 1946’da % 30 olmuştu.1944’te ulusal gelir iki katına çıktı. Savaş ekonomisinin canlılığı bunalımı sona erdirdi.

  • Yorumlar 0
UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.
Bu yazıya henüz yorum eklenmemiştir.
Yazarın Diğer Yazıları
Günün Karikatürü
Yeniçağ karikatur / Emre Ulaş