TÜRKÇENİN GAZİLERİ: 2

Ahmet SEVGİ

Yusuf Has Hacip, “Kutadgu Bilig” ve Türkçe sevgisi...


Türk diline hizmet eden gazilerden bir kısmı teorik planda eser verirken bir kısmı da pratikte kalmayı tercih etmiştir. Mesela, Kaşgarlı Mahmut dinî ve tarihî deliller ileri sürerek Türkçeyi savunduğu  “Dîvânü Lügâti’t-Türk” üyle ölümsüzleşirken Yusuf Has Hacip, Arapça ve Farsçanın revaçta olduğu bir ortamda 6645 beyitlik  “Kutadgu Bilig”  adlı şaheserini Türk diliyle yazarak Türkçenin gazileri arasına girmiştir.
Balasagunlu Yusuf’un hayatı hakkında ayrıntılı bilgiye sahip değiliz. Kutadgu Bilig’i Hicrî 462’de (1069-1070) yazdığı ve o yıllarda yaşının altmışa yakın olduğu düşünülürse 1015-1020 yılları arasında doğmuş olduğu söylenebilir. Müellif, İslâmî Türk edebiyatının bilinen ilk eseri olan Kutadgu Bilig’i Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han’a sunmuş ve hükümdar tarafından vezirlik ve ordu kumandanlığından sonra en önemli görev olan Has Hacip’lik (teşrifat nâzırlığı) makamına tayin edilerek ödüllendirilmiştir.
“Saadet veren bilgi”  demek olan  “Kutadgu Bilig”  bir açık oturumu andırır. İnsanların dünya ve âhirette nasıl mesut olabileceklerinin tartışıldığı açık oturuma katılan şahısları ve temsil ettikleri kavramları hatırlamak bile eserin önemi hakkında yeterli bilgiyi verecektir:
Hükümdar Kündoğdu: Kanun ve adalet
Vezir Aytoldu: Mutluluk
Öğdülmüş: Akıl
Odgurmuş: Âkıbet (dünyanın sonu, âhiret).
Adalet, saadet, akıl ve ahiretin, diğer bir ifade ile hükümdar, vezir ve zahidin fikirlerinin çarpıştığı bir tartışmadan elbette hikmetâmiz neticeler çıkacaktır. İşte size bu açık oturumdan bir kesit:
Hükümdar Kündoğdu üç ayaklı bir taht üzerine oturmuş, elinde büyük bir bıçak, sağında şeker, solunda da acı ot var. Hükümdarın huzuruna giren vezir Aytoldu ürkek bir tavırla bu sembollerin ne anlama geldiğini sorar. Hükümdarın verdiği cevabı özet olarak sunuyoruz:
1. “Üç ayaklı olan her şey doğru ve düz durur. Eğer taht dört ayaklı olursa biri eğrilmiş olabilir, fakat siz fark etmezsiniz. Oysa her eğrilikte bir kötülüğün tohumu yatar.
2. Ben işleri bıçak gibi keser atarım. Hak arayan kim olursa olsun işini uzatmam.
3. Haksızlığa uğrayarak kapıma gelen ve adalet arayan kişi şeker yemişçesine huzurumdan tatlı tatlı ayrılır, sevinir ve yüzü güler.
4. Acı ot ise zalimler içindir. Yaptıkları kötülüklerin cezasını görünce Hint otu içmiş gibi yüzlerini ekşitirler.
İster oğlum, ister yakınım, kim olursa olsun, benim için kanun karşısında hepsi birdir. Beyliğin temeli doğruluktur. Beyler doğru olursa dünya huzura kavuşur.” (Kutadgu Bilig, beyit: 765-819)
Yusuf Has Hacip ilim dilinin Arapça, şiir dilinin de Farsça olduğu XI. yüzyıl İslâm dünyasında, başta  “bilgi”  olmak üzere adalet, saadet, iyilik, akıl, cehalet, ahlâk, dürüstlük gibi toplumu yakından ilgilendiren temel konuları ele aldığı Kutadgu Bilig adlı siyasetnamesini Türkçe kaleme almıştır. Türk diliyle de -hatta manzum olarak- bir kültür ve tefekkür eseri yazılabileceğini bilfiil ispat eden Yusuf Has Hacip’in söz konusu eserinden onun ne büyük bir Türkçe sevdalısı olduğunu çıkarmak zor olmayacaktır. Ancak, buna rağmen şair eserinin sonunda Türkçe sevgisini ayrıca belirtme ihtiyacı duymuştur:
“Bu Türkçe sözü yaban geyiği gibi gördüm. Onu yavaşça tuttum, kandırarak kendime çektim.
Okşadım, ısındırdım, çabucak bana gönül verdi. Yine de ara-sıra ürküyor, korkuyor.
Ele geçirdiğimce (bu) söz (geyiğinin) peşinden koştum; onun miski (bana) güzel kokular saçmağa başladı.”  (Kutadgu Bilig, beyit: 6617-6619)
Balasagunlu Yusuf’un ceylan kadar güzel ve misk gibi iç açıcı bir dil olarak netilendirdiği Türkçe, maalesef ilgisizliğimiz yüzünden dünya dilleri arasındaki haklı yerini alamamıştır. Daha XI. asırda bir bilgi ve hikmet kitabı olan Kutadgu Bilig’i dünya literatürüne kazandıran güzel Türkçe, Yusufların arkası gelseydi kim bilir bugün hangi noktalarda olurdu?..

  • Yorumlar 0
UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış,
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.
Bu yazıya henüz yorum eklenmemiştir.
Yazarın Diğer Yazıları
Günün Karikatürü
Yeniçağ karikatur / Emre Ulaş